artykuł jest częścią serii
Polskie ogrodnictwo stoi dziś przed wyjątkową szansą, ale i dużym wyzwaniem. Z jednej strony obserwujemy dynamiczny rozwój nowoczesnych upraw nie tylko jabłoni, lecz także czereśni, gruszy (w ostatnich latach stała się jednym z najbardziej perspektywicznych gatunków sadowniczych), a także winorośli. Z drugiej – konieczność dostosowania się do zmieniającego się klimatu, rosnących oczekiwań konsumentów oraz wymogów rynkowych wymusza na producentach zupełnie nowe podejście do produkcji. Coraz częściej mówi się o ogrodnictwie zrównoważonym, które nie jest jedynie modnym hasłem, ale realnym kierunkiem rozwoju branży. To podejście zakłada łączenie innowacyjnych technologii z poszanowaniem środowiska naturalnego, ochroną bioróżnorodności i troską o zdrowie konsumentów. Poniżej przedstawiamy najważniejsze trendy i perspektywy dla polskiego sadownictwa. Zastanowimy się, jak zrównoważone podejście może wspierać rozwój branży, dlaczego winorośl i gorzelnictwo stają się szansą na dywersyfikację dochodów, w jaki sposób czereśnia zyskuje na znaczeniu, a także co decyduje o sukcesie w wymagającej uprawie gruszy. To spojrzenie na przyszłość, w której tradycja spotyka się z innowacją, a produkcja owoców ma być nie tylko opłacalna, lecz także przyjazna naturze i zgodna z oczekiwaniami współczesnego konsumenta.
Zrównoważone ogrodnictwo opiera się na prostej idei: produkować żywność z poszanowaniem zasobów środowiska naturalnego przy akceptacji społecznej. Jednym z jego filarów jest bioróżnorodność, kojarząca się z łąkami kwietnymi i hotelikami dla owadów, jednak jej rola jest znacznie szersza. To celowe tworzenie siedlisk dla organizmów pożytecznych w otoczeniu upraw, co wpływa na zdrowotność roślin oraz na poprawę plonowania z uwagi na zapewnienie warunków korzystnych dla owadów zapylających. Bioróżnorodność obejmuje także wykorzystanie organizmów pożytecznych w ograniczaniu populacji organizmów szkodliwych. Pozwala to zmniejszyć liczbę zabiegów pestycydami, czego efektem jest tworzenie pozytywnego wizerunku produkcji ogrodniczej w oczach konsumentów.
Jednak nadrzędnym celem jest zdrowie ludzi i bezpieczeństwo środowiska naturalnego i tu ważną rolę odgrywa biologizacja i regeneracja, czyli ograniczanie stosowania konwencjonalnych metod ochrony roślin i nawożenia mineralnego. Jako nowość budzi niepokój. Jednak na rynku jest coraz więcej rozwiązań niechemicznych i biologicznych służących ochronie roślin uprawnych oraz oddziaływaniu na bioróżnorodność także w glebie. To istotny element ogrodnictwa zrównoważonego, ponieważ w Polsce gleby są ubogie w materię organiczną.
Wywieranie wpływu na bioróżnorodność w glebie w ogrodnictwie jest ograniczone, nie tylko z uwagi na wieloletnią uprawę (sadownictwo i szkółkarstwo), lecz także na niedobór naturalnych nawozów organicznych. Działania zapobiegające degradacji i sprzyjające regeneracji gleby, tzw. ogrodnictwo regeneracyjne, obejmujące wprowadzanie biologicznych środków, np. wiążących azot atmosferyczny lub uwalniających fosfor, oraz zrównoważone stosowanie nawożenia mineralnego i organicznego.
Trendem wyznaczającym rozwój branży ogrodniczej jest rewolucja 4.0 obejmująca zbieranie i gromadzenie danych oraz ich analiza w celu monitorowania i sterowania procesami produkcyjnymi. Dostarczane informacje ułatwiają podejmowanie decyzji produkcyjnych i biznesowych. W ogrodnictwie odnosi się ona do wykorzystania nowoczesnych technologii, takich jak: sztuczna inteligencja, robotyka, Internet rzeczy (IoT) i analiza danych, w celu poprawy efektywności i zrównoważonego rozwoju w sektorze (cyfrowe systemy wspomagania decyzji). Obejmuje ona m.in.: inteligentne systemy nawadniania (zarządzanie wodą), automatyzację uprawy (produkcja kontrolowana i farmy wertykalne), monitoring (systemy satelitarne, dronowe i innowacyjne do wczesnej detekcji zagrożeń w uprawach) i analizę danych dotyczących różnych parametrów w uprawie (temperatury, wilgotności, oświetlenia, poziomu CO2) oraz precyzyjne nawożenie i ochronę roślin (systemy dronowe, pojazdy autonomiczne).
Wdrożenie ogrodnictwa zrównoważonego jest podyktowane koniecznością niepogłębiania niekorzystnych zmian klimatycznych. Podnoszenie się średniej rocznej temperatury powoduje nieodwracalne zmiany w ekosystemach i sprawia, że coraz trudniej jest uprawiać gatunki roślin stanowiących podstawę produkcji rolniczej w Europie. Ogrodnictwo zrównoważone jest składową zrównoważonych systemów żywnościowych, które są niezbędnym ogniwem łączącym zdrowie ludzi i bezpieczeństwo żywnościowe mieszkańców Unii Europejskiej.
Obejmuje ono zatem nie tylko narzędzia monitorowania i dystrybucji produkcji ogrodniczej w systemie od pola do stołu, lecz także marketing produktów i budowanie marki produkcji zrównoważonej, co finalnie wpłynie na rozwój obszarów wiejskich.
W ostatnich latach sektor sadowniczy w Polsce mierzy się z niestabilnością – od wahań cen, przez spadek opłacalności, po problemy ze zbytem owoców. Coraz więcej producentów szuka więc alternatywy dla tradycyjnych upraw, a winorośl staje się jednym z ciekawszych kierunków rozwoju. Wzrost liczby winnic, nowoczesne technologie uprawy i przetwórstwa, a także sukcesy polskich win na międzynarodowych konkursach potwierdzają, że jest to branża o ogromnym potencjale. Korzystne zmiany klimatyczne, łagodniejsze zimy, gorące lata oraz wprowadzenie nowych odmian winorośli przystosowanych do naszych warunków umożliwiają rozwój winiarstwa w Polsce. Do tego doszła liberalizacja przepisów umożliwiających produkcję wina z własnych upraw.
Motywacje do zakładania winnic bywają różne – od pasji po chęć dywersyfikacji dochodów i uniezależnienia się od skupów. Produkcja wina to jednak wymagające przedsięwzięcie, które oprócz kapitału wymaga wiedzy z zakresu uprawy i ochrony roślin, enologii, chemii spożywczej, technologii przetwórstwa i marketingu. Znajomość zasad uprawy i przetwórstwa jest tu kluczowa – bez niej trudno osiągnąć wysoką jakość i stabilność produkcji. Dlatego niezbędne jest przygotowanie merytoryczne: lektura literatury fachowej, udział w szkoleniach, korzystanie z doradców. Edukacja w tym zakresie decyduje o powodzeniu inwestycji.
Rosnąca popularność polskiego wina to również efekt skutecznej promocji w mediach i rozwoju enoturystyki. Winiarnie przyciągają gości, którzy chcą poznać winiarza, zobaczyć proces produkcji i spróbować wina w miejscu jego powstania. Współczesny konsument oczekuje pełnego doświadczenia, a nie tylko produktu. Dlatego obok jakości wina kluczowa jest strategia marketingowa – przemyślana, dopasowana do skali działalności i konsekwentnie realizowana. Polska dopiero odkrywa swoje winiarskie możliwości, a producenci i konsumenci uczą się wspólnie – od uprawy, przez przetwórstwo, po kulturę picia wina. To branża, która łączy tradycję z nowoczesnością i w której sukces opiera się na wiedzy, jakości i umiejętnym budowaniu relacji z odbiorcami. Właśnie dlatego edukacja w zakresie uprawy winorośli i produkcji wina jest dziś jednym z najważniejszych elementów rozwoju polskiego winiarstwa.
Większość winogron z polskich winnic trafia do winifikacji, ale coraz większą uwagę zwraca się na produkcję owoców deserowych. Polska importuje znaczne ilości winogron, co stwarza szansę dla rodzimych producentów, zwłaszcza w segmencie ekologicznym lub wolnym od pozostałości pestycydów. Krajowe pochodzenie i dobra opinia o polskich owocach mogą być atutem w konkurowaniu z importem.
Rozwój gorzelnictwa w Polsce ma długą historię, sięgającą XVI wieku. Obecnie w polskim gorzelnictwie obserwuje się rosnący trend rozwoju manufaktur i produkcji rzemieślniczej, obok tradycyjnej, przemysłowej produkcji alkoholu. Coraz więcej osób docenia jakość, tradycję i unikalny charakter alkoholi wytwarzanych w mniejszych, rzemieślniczych destylarniach. Rynek alkoholi rzemieślniczych w Polsce przeżywa renesans. Rzemieślnicza produkcja alkoholi często kojarzy się z wyższą jakością, unikalnym smakiem i historią związaną z regionem i tradycjami gorzelniczym. Klienci coraz częściej poszukują trunków produkowanych w mniejszych destylarniach, z naciskiem na jakość i tradycję. Okowity, czyli alkohole destylowane z różnych surowców (np. owoców), zyskują na popularności. Wymagania dotyczące produkcji alkoholu stają się jednak coraz bardziej restrykcyjne, co wymaga od producentów wiedzy i kompetencji w zakresie przestrzegania prawa i dbałości o jakość. Pomocne są w tym profesjonalne kursy i szkolenia, które obejmują zarówno teorię, jak i praktykę w zakresie produkcji alkoholu.
Uprawa winorośli zyskuje popularność… Ale nie po raz pierwszy na ziemi sandomierskiej! W Informatorze, pod hasłem „Historia tradycji ogrodniczych na Sandomierszczyźnie” piszemy więcej. W artykule m. in.:
Czereśnia zyskuje coraz większe znaczenie w sadownictwie, stając się atrakcyjną alternatywą m.in. dla jabłoni. Rosnące zainteresowanie konsumentów owocami tego gatunku oraz możliwość uzyskiwania za nie wyższych cen na rynku sprawiają, że uprawa czereśni może być źródłem satysfakcjonujących zysków dla producentów. Jednak sukces w tej dziedzinie wymaga spełnienia wielu warunków agrotechnicznych i organizacyjnych.
Czereśnia należy do gatunków wymagających, konieczne jest m.in. staranne przygotowanie stanowiska i zapewnienie drzewom odpowiednich warunków. Kluczowe znaczenie mają także m.in.: dobór odmiany dostosowanej do warunków siedliskowych, wysoka jakość materiału szkółkarskiego, która wpływa na plonowanie i zdrowotność, systematyczne cięcie – odpowiednia technika cięcia sprzyja stabilnemu owocowaniu i uzyskaniu owoców wysokiej jakości. Również właściwe zaopatrzenie drzew w składniki pokarmowe jest niezbędne dla ich prawidłowego wzrostu, rozwoju i plonowania. Odpowiednio dobrane nawożenie ogranicza stres abiotyczny i wzmacnia wytrzymałość roślin na niekorzystne warunki. Jednocześnie ochrona czereśni przed chorobami i szkodnikami, staje się coraz trudniejsza ze względu na wycofywanie wielu substancji aktywnych z rynku. Coraz większe znaczenie zyskuje natomiast uprawa czereśni pod osłonami. Rozwiązanie to ogranicza negatywny wpływ czynników atmosferycznych (np. pękanie owoców), poprawia warunki fitosanitarne i sprzyja uzyskaniu owoców wysokiej jakości.
Mimo iż czereśnia jest gatunkiem wymagającym, to coraz więcej sadowników decyduje się na inwestycje w jej uprawę, licząc na wysoką opłacalność i rosnący popyt konsumencki. Dlatego w ostatnich latach wzrasta znaczenie edukacji i wymiany doświadczeń. Ze względu na złożoność agrotechniki czereśni, dużym zainteresowaniem cieszą się konferencje, szkolenia i pokazy praktyczne organizowane w sadach. Udział sadowników w warsztatach terenowych i spotkaniach branżowych potwierdza dynamicznie rosnące zainteresowanie tym gatunkiem. Bardzo chętnie korzystają oni z wiedzy praktycznej i teoretycznej, aby sprostać wymaganiom rynku i oczekiwaniom konsumentów, a także poznać nowoczesne technologie uprawy czereśni.
W ostatniej dekadzie w Polsce obserwujemy wyjątkowo dynamiczny rozwój upraw gruszy. Zmiany dotyczą nie tylko powierzchni nasadzeń, lecz także struktury odmian, systemów prowadzenia drzew oraz jakości produkcji. Zainteresowanie tym gatunkiem wyraźnie rośnie – w ciągu zaledwie kilku lat areał sadów gruszowych zwiększył się znacząco. Przyczyną są m.in. atrakcyjne ceny owoców, rosnące spożycie gruszek oraz spadek ich produkcji w krajach południowej Europy. Nowe nasadzenia powstają przede wszystkim jako sady nowoczesne, charakteryzujące się wysokim lub bardzo wysokim poziomem technologicznym. Produkcja gruszek, przy wyraźnie wyższej cenie w porównaniu z jabłkami, staje się interesującą alternatywą dla wielu sadowników. Jest to jednak gatunek wymagający – uprawa wymaga dużego nakładu pracy, wiedzy oraz doświadczenia. Wynika to z faktu, że grusza jest rośliną o wysokich wymaganiach agrotechnicznych, a jednocześnie narażoną na szereg zagrożeń. Z jednej strony potrafi dobrze regenerować uszkodzenia spowodowane wiosennymi przymrozkami przy użyciu odpowiednich regulatorów wzrostu, z drugiej jednak jest podatna na choroby i szkodniki. Największe problemy w sadach gruszowych powodują: rak bakteryjny drzew owocowych, zaraza ogniowa, brązowa plamistość liści gruszy, miodówki, które uznawane są za najgroźniejsze szkodniki tego gatunku. Dlatego tak ważne jest odpowiednie dobranie wszystkich elementów technologii produkcji – od wyboru materiału szkółkarskiego i systemu prowadzenia drzew, poprzez nawożenie i ochronę, aż po zbiór i przechowywanie owoców.
Uprawa gruszy wymaga elastyczności i szybkiego dostosowania się do zmieniających się warunków atmosferycznych czy rynkowych. Błędy popełnione na początku, np. przy zakładaniu sadu, mogą być odczuwalne przez wiele lat. Kluczowym elementem w produkcji gruszek jest też właściwy termin zbioru. W odróżnieniu od jabłek, gruszki wymagają odpowiedniego przechłodzenia, które inicjuje prawidłowy proces dojrzewania. Ich przechowywanie jest wymagające – konieczne są sprawne systemy chłodnicze, ponieważ zbiory przypadają często na bardzo ciepłe dni, gdy temperatura nierzadko przekracza 30°C. Tylko sprawne schłodzenie owoców pozwala zachować ich wysoką jakość.
Obecna koniunktura sprzyja zakładaniu nowych sadów, ale wraz ze wzrostem podaży szczególnie istotna staje się jakość owoców. Konsumenci oczekują gruszek smacznych, zdrowych i bez wad, a wysoka jakość to również klucz do sukcesu eksportowego. Polskie gruszki mają szansę zdobywać rynki zagraniczne, ale wymaga to konsekwentnej pracy nad promocją i marketingiem.
Produkcja gruszek nie należy do łatwych – wymaga wiedzy, doświadczenia i ciągłego poszerzania kompetencji. Dlatego też sadownicy coraz chętniej uczestniczą w szkoleniach, konferencjach czy praktycznych pokazach w sadach. Dużym zainteresowaniem cieszą się spotkania branżowe, które umożliwiają sadownikom nie tylko zdobycie wiedzy teoretycznej, lecz także wymianę praktycznych doświadczeń. To właśnie dzięki takim inicjatywom rozwój upraw gruszy w Polsce ma stabilne fundamenty i realną perspektywę dalszego wzrostu.
Biedronka – fot. Anita Łukawska
Pozostałe zdjęcia – fot. Monika Strużyk
